Raporlarda ve makalelerde en sık karşılaşacağınız 64 terim, birer cümlelik tanım ve örnekle.
- ANCOVA
- Bir ortak değişkenin (ör. ön test) etkisi sabitlenerek grupların karşılaştırılması.Örnek: Ön test puanları eşitlenmiş gibi son testleri karşılaştırmak.
- Anlamlılık düzeyi (α)
- Yanlış alarm (I. tip hata) için kabul ettiğiniz en yüksek risk; genellikle .05.Örnek: α = .05 ise p < .05 olan sonuçlar anlamlı sayılır.
- ANOVA
- Üç veya daha fazla grubun ortalamalarını tek testle karşılaştıran varyans analizi.Örnek: 1., 2. ve 3. sınıfların kaygı ortalamaları.
- Artık
- Gözlenen değer ile modelin tahmini arasındaki fark.Örnek: GNO'su 3,2 olan öğrenci için model 2,9 tahmin ettiyse artık 0,3'tür.
- Aşırı yayılım
- Sayım verisinde varyansın ortalamadan belirgin büyük olması; Poisson yerine negatif binom modeli gerektirir.Örnek: Ortalama 2, varyans 9 olan hastane yatış sayıları.
- AVE
- Ortalama açıklanan varyans; maddelerin yapıyı ne kadar iyi temsil ettiği (≥ .50 beklenir).Örnek: AVE = .58: yakınsak geçerlik sağlandı.
- Aykırı değer
- Diğerlerinden çok uzakta kalan gözlem; tek değişkende |z| > 3,29 ölçütüyle aranır.Örnek: Yaş ortalaması 22 olan bir sınıfta 61 yaşındaki katılımcı.
- Bağımlı değişken
- Araştırmada açıklanmak istenen, etkilenen değişken.Örnek: “Kaygı başarıyı etkiler mi?” sorusunda başarı.
- Bağımsız değişken
- Etkisi incelenen, gruplayan veya yordayan değişken.Örnek: Aynı soruda kaygı; grup karşılaştırmasında cinsiyet.
- Bartlett küresellik testi
- Maddeler arasında hiç ilişki olmadığı varsayımını sınar; anlamlı çıkması faktör analizi için gereklidir.Örnek: χ²(45) = 812, p < .001.
- Basıklık
- Dağılımın normal dağılıma göre ne kadar sivri veya basık olduğu.Örnek: ±2 aralığı çoğu analiz için yeterince normal kabul edilir.
- Bayes faktörü (BF)
- Verinin bir hipotezi diğerine göre kaç kat daha iyi desteklediği; BF10 > 3 etkiyi, BF01 > 3 etkisizliği orta düzeyde destekler.Örnek: BF01 = 6: veri, “fark yok” hipotezini 6 kat daha iyi açıklıyor.
- Betimsel istatistik
- Veriyi özetleyen sayılar: ortalama, SS, medyan, yüzde.Örnek: Katılımcıların %60'ı kadın, yaş ortalaması 23,6.
- Bootstrap
- Veriden binlerce kez yeniden örneklem çekerek güven aralığı hesaplama yöntemi.Örnek: Aracılıkta dolaylı etkinin güven aralığı.
- Cohen d
- İki ortalama arasındaki farkın standart sapma cinsinden büyüklüğü.Örnek: d = 0,50: gruplar yarım SS ayrışıyor.
- Cronbach alfa
- Ölçek maddelerinin iç tutarlılık katsayısı (0–1).Örnek: α = .88: maddeler tutarlı biçimde aynı yapıyı ölçüyor.
- Çarpıklık
- Dağılımın simetriden sapması; pozitif çarpıklıkta uzun kuyruk sağdadır.Örnek: Gelir dağılımı genellikle sağa çarpıktır.
- Eşdeğerlik testi (TOST)
- Farkın önceden belirlenen, önemsenmeyecek kadar küçük sınırlar içinde olduğunu gösteren iki tek yönlü test.Örnek: Sınır d = ±0,3; %90 GA [−0,12, 0,18] sınırların içinde: gruplar eşdeğer.
- Etkileşim
- Bir değişkenin etkisinin başka bir değişkenin düzeyine göre değişmesi.Örnek: Stresin doyuma etkisi sosyal destek yüksekken zayıflıyor.
- Etki büyüklüğü
- Bir fark veya ilişkinin ne kadar güçlü olduğunu gösteren, örneklemden bağımsız ölçü.Örnek: d, η², r, Cramér V.
- Evren
- Sonuçları genellemek istediğiniz grubun tamamı.Örnek: Türkiye'deki tüm sosyal bilgiler öğretmen adayları.
- Faktör yükü
- Bir maddenin ait olduğu faktörle ilişkisinin gücü.Örnek: .40 üzeri yük genellikle yeterli sayılır.
- Fornell–Larcker ölçütü
- Ayrışma geçerliği ölçütü: her yapının AVE karekökü, diğer yapılarla korelasyonundan büyük olmalıdır.Örnek: √AVE = .78 > r = .52: yapılar ayrışıyor.
- Güç
- Gerçek bir etki varsa onu bulma olasılığı (1 − β).Örnek: .80 güç: gerçek etkiler beş çalışmanın dördünde yakalanır.
- Güven aralığı
- Gerçek değer için verinizle uyumlu makul değerler aralığı.Örnek: Ortalama 3,36, %95 GA [3,28, 3,44].
- Harman tek faktör testi
- Ortak yöntem varyansı için ön kontrol: tüm maddeler tek faktörde toplanınca açıklanan varyans %50'nin altında olmalıdır.Örnek: Açıklanan varyans %21: tek bir yöntem etkisi baskın değil.
- Hipotez
- Sınamak istediğiniz, veriyle desteklenip desteklenmeyeceğine bakılacak önerme.Örnek: H₁: Kadınların kaygısı erkeklerden yüksektir.
- HTMT
- İki ölçeğin birbirinden ayrışıp ayrışmadığını gösteren oran; .85'in altı ayırt edici geçerlik için iyi.Örnek: Kaygı–tükenme HTMT = .41: iki ölçek farklı şeyler ölçüyor.
- Kantil regresyon
- Ortalama yerine medyanı ya da başka bir yüzdelik dilimi modelleyen, çarpık veriye dayanıklı regresyon.Örnek: Gelirin harcamaya etkisi en yüksek harcayanlarda (τ = .90) daha güçlü.
- Kategorik değişken
- Değerleri gruplardan oluşan değişken; ortalaması alınmaz.Örnek: Cinsiyet, bölüm, kan grubu.
- KMO
- Kaiser-Meyer-Olkin ölçütü; maddeler arasındaki ilişkilerin faktör analizi için yeterli olup olmadığını gösterir (≥ .60 kabul edilebilir).Örnek: KMO = .86: veri faktör analizine çok uygun.
- Korelasyon (r)
- İki sayısal değişkenin birlikte değişme yönü ve gücü (−1 ile +1).Örnek: r = .41: kaygı arttıkça tükenme de artma eğiliminde.
- Kovaryat (ortak değişken)
- Etkisi kontrol edilmek istenen ek değişken.Örnek: ANCOVA'da ön test puanı.
- Likert
- “Hiç katılmıyorum”dan “Tamamen katılıyorum”a uzanan derecelendirme maddesi.Örnek: 1–5 arası yanıtlanan tutum maddeleri.
- Liste bazında silme
- Analizdeki değişkenlerden herhangi birinde boş hücresi olan kişinin analizden tümüyle çıkarılması.Örnek: 300 kişiden 60'ı tek bir boş madde yüzünden analize girmez.
- Madde-toplam korelasyonu
- Bir maddenin ölçeğin geri kalanıyla ilişkisi.Örnek: Negatif çıkması çoğu zaman çevrilmemiş ters maddeye işaret eder.
- Mahalanobis uzaklığı
- Bir kişinin yanıtlarının, birden çok değişken birlikte düşünüldüğünde grubun merkezinden ne kadar uzak olduğu.Örnek: Tek tek olağan ama hepsi birlikte çok sıra dışı bir yanıt örüntüsü (p < .001).
- MAR
- Rastgele kayıp: eksikliğin verideki başka değişkenlerle açıklanabildiği durum; uygun yöntemlerle telafi edilebilir.Örnek: Yaşlı katılımcıların gelir sorusunu daha sık boş bırakması.
- MCAR (Little testi)
- Eksikliğin tamamen rastgele olup olmadığını sınayan test.Örnek: p > .05 ise eksiklik rastgele görünüyor.
- McDonald ω
- Cronbach alfaya göre daha az varsayım gerektiren güvenirlik katsayısı; maddelerin faktör yüklerinden hesaplanır.Örnek: ω = .84: ölçek tutarlı ölçüyor.
- Medyan (ortanca)
- Değerler sıralandığında tam ortadaki değer.Örnek: Gelir gibi çarpık verilerde ortalamadan daha temsilî.
- Mod
- En sık görülen değer.Örnek: En çok işaretlenen seçenek “Katılıyorum”.
- Normal dağılım
- Ortalama etrafında simetrik, çan biçimli dağılım.Örnek: Değerlerin %95'i ortalama ± 2 SS aralığında.
- Olasılık oranı (OO)
- Bir grupta olayın odds'unun diğer gruba oranı.Örnek: OO = 2,25: erkeklerde sigara odds'u kadınların 2,25 katı.
- Oran oranı (IRR)
- Sayım regresyonunda yordayıcı bir birim arttığında beklenen sayının kaç katına çıktığı.Örnek: IRR = 1,25: beklenen yatış sayısı %25 artıyor.
- Ortalama
- Değerlerin toplamının kişi sayısına bölünmesi.Örnek: 3, 4, 5'in ortalaması 4.
- Ölçek puanı
- Bir ölçeğin maddelerinden kişi başına hesaplanan tek değer; genellikle madde ortalaması.Örnek: 5 maddelik kaygı ölçeğinde yanıtların ortalaması 3,4.
- Örneklem
- Veri topladığınız, evrenden seçilmiş grup.Örnek: Üç üniversiteden 318 aday.
- Özensiz yanıt
- Katılımcının soruları okumadan işaretlemesi; art arda hep aynı yanıt ya da düzensiz bir örüntü bırakır.Örnek: 30 maddenin hepsine 3 verilmesi.
- Parametrik test
- Ortalamalar üzerinden çalışan, dağılım varsayımı olan testler.Örnek: t testi, ANOVA, Pearson korelasyonu.
- Post hoc test
- Anlamlı ANOVA sonrası hangi grupların farklı olduğunu bulan ikili karşılaştırmalar.Örnek: Tukey, Games–Howell.
- p değeri
- Gerçekte etki yokken eldeki kadar uç bir sonucu görme olasılığı.Örnek: p = .002: bu fark şansla binde 2 olasılıkla görülürdü.
- Regresyon katsayısı (B)
- Yordayıcıdaki bir birimlik artışın sonuçta yarattığı ortalama değişim.Örnek: B = 0,04: bir saat fazla çalışma GNO'da 0,04 artış.
- R²
- Modelin sonuçtaki farklılığın ne kadarını açıkladığı.Örnek: R² = .235: GNO farklılığının %23,5'i açıklandı.
- Serbestlik derecesi (sd)
- Hesapta “serbestçe değişebilen” bilgi sayısı; test istatistiğinin yanında verilir.Örnek: t(58): iki grupta toplam 60 kişi.
- Sıfır hipotezi (H₀)
- “Fark veya ilişki yoktur” önermesi; test bunun reddedilip reddedilmeyeceğine karar verir.Örnek: H₀: Kadın ve erkeklerin kaygı ortalaması eşittir.
- Standart hata (SH)
- Ortalamanın (veya katsayının) kestirimindeki belirsizlik; SS / √n.Örnek: SS = 0,75, n = 315 → SH ≈ 0,04.
- Standart sapma (SS)
- Değerlerin ortalamadan tipik uzaklığı.Örnek: SS = 0,75: kişiler ortalamadan tipik olarak 0,75 puan uzakta.
- Taban ve tavan etkisi
- Katılımcıların büyük bölümünün ölçeğin en düşük (taban) ya da en yüksek (tavan) puanında toplanması; genellikle %15 üzeri sorun sayılır.Örnek: Kişilerin %40'ı en yüksek puanı almışsa ölçek farkları ayırt edemez.
- Ters madde
- Ölçülen yapının tersini ifade eden, puanlamadan önce çevrilen madde.Örnek: Kaygı ölçeğinde “Sınavlara sakin girerim”.
- Varyans
- Standart sapmanın karesi; yayılımın ölçüsü.Örnek: SS = 2 ise varyans 4.
- Welch düzeltmesi
- Grup varyansları farklı olduğunda t testi ve ANOVA'yı düzelten yöntem.Örnek: Welch t testi: t(274,95) — küsuratlı sd normaldir.
- Yordayıcı
- Regresyonda sonucu açıklamak için kullanılan değişken.Örnek: Ders çalışma saati GNO'nun yordayıcısıdır.
- Z puanı
- Bir değerin ortalamadan kaç standart sapma uzakta olduğu.Örnek: z = 2: değer ortalamanın 2 SS üstünde.